De verleiding van gemak

Er zijn tegenwoordig nog maar weinig debatten en artikels te vinden die niets te maken hebben met artificiële intelligentie (AI). Aan de ene kant zijn er de teksten die tot stand komen dankzij de generatieve AI (of er zelfs helemaal door geschreven zijn), aan de andere kant zijn er de talloze discussies over de vraag of AI nu een zegen of een vloek is, of er een grote sprong in onze maatschappij mee kunnen maken - of dat dit technische wondermiddel juist onze cultuur te gronde zal richten? Hoe dan ook verlopen - zoals dat in het verleden al vaker het geval was - de ontwikkelingen zo snel dat we veel dingen kunnen voordat we er voldoende over na hebben kunnen denken of we ze ook wel willen. Het zal dan ook niet verbazen dat een opinie-site als die van denktank Inspiratio al redelijk wat teksten heeft gepubliceerd die kanttekeningen plaatsen bij het fenomeen AI.

Veel van de artikels over AI zijn van de hand van Tim Brys, die op dat onderwerp doctoreerde. Maar ook teksten van auteurs die geen deel uitmaken van de kerngroep van Inspiratio zijn terug te vinden op de website. Zo schreef ingenieur-architect en UGent-gastprofessor Paulus Present een opiniestuk voor het Netwerk Architecten Vlaanderen en het weekblad Knack, dat ook op de site van denktank te lezen is. Hij vertrekt vanuit zijn vakgebied - de architectuur - en vraagt zich af of machines ooit de rol van mensen kunnen overnemen in de gebouwde wereld. Een vraag die we overigens ...

evengoed op andere vlakken van de samenleving kunnen betrekken: er lijkt geen gebied te zijn waar artificiële intelligentie de mens uiteindelijk overbodig zou kunnen maken. Waarom is dat een verontrustende gedachte? Is het de schrik dat we als mensen de controle verliezen, of zelfs overbodig worden, die ons angst aanjaagt? Is het gewoon een conservatieve reflex die ons huiverig maakt voor verandering?

Foutloos?

Present steekt in zijn artikel van wal met de woorden van de 19de eeuwse wiskundige Charles Babbage die zich stoorde aan de vele rekenfouten in wiskundige tabellen en droomde van een toekomst waarin berekeningen foutloos door machines zouden worden uitgevoerd. Twee eeuwen later is die droom werkelijkheid: machines kunnen veel sneller, en wellicht ook nauwkeuriger rekenen dan wat een mens kan. In de wereld van de architectuur - waar heel veel berekend moet worden - is dat ongetwijfeld een voordeel. De architecturale ontwerpen worden steeds complexer, de zoektocht naar goede oplossingen steeds moeilijker, en alle hulp daarbij is zeer wenselijk. In die zin biedt de techniek ongekende mogelijkheden. Maar ook ongewenste mogelijkheden? De auteur van het artikel stelt vast dat kunstmatige breinen proberen het menselijk brein en al zijn potentie te evenaren en zelfs te overvleugelen.

Kunstmatige intelligentie kan veel dingen bedenken, maar kan ze die ook ervaren? Daarbij komen we bij een essentiële kwestie: de gebouwde wereld is altijd voor mensen geweest, niet voor AI's. Derhalve stelt Present de vraag of we ons werkelijk kunnen voorstellen dat die geconstrueerde wereld ontworpen zou worden door niet-menselijke entiteiten: 'zelfs al lijkt de simulatie van menselijkheid steeds completer, ze blijft asymptotisch. Ze nadert, maar raakt nooit de volheid van menselijke ervaring en betekenis. Wat echt geleefd, doorleefd en door een mens belichaamd is, kan niet door simulatie bereikt worden'. Met andere woorden: de mens moet nog altijd de hoofdrol spelen, en zich niet neerleggen bij een bijrol.

Futloos?

De auteur van het artikel keert zich niet tegen de assistentie die AI: 'Ik wil geloven in mensen, in auteurschap en in krachtige AI-tools die ons ondersteunen, maar niet in het overdragen van onze verantwoordelijkheid of het rentmeesterschap over deze wonderlijke wereld die ons is toevertrouwd'. De verleiding van het gemak dat AI biedt kan ertoe leiden dat we als mensen alle dingen die we liever niet zelf doen aan machines en robotten toevertrouwen. De neiging om ons niet te moe te maken, in zekere zin futloos te zijn, kan begrijpelijk zijn, maar is daarom nog niet gerechtvaardigd. Op die manier kunnen we immers ook gemakkelijk de regie over het leven aan de techniek geven. Paulus Present concludeert daarentegen: AI berekent, maar een mens betekent ...

Lees het artikel van Paulus Present op de website van Denktank Inspiratio.